Po klęsce powstania listopadowego w 1831 r., władze carskiej Rosji podjęły szereg działań w celu zmiany polityki w Królestwie Polskim, która nosiła nazwę „ostatecznej organizacji”. Jej celem była pełna reorganizacja władz centralny i terenowych Królestwa Polskiego na wzór rosyjski, by jeszcze bardziej podporządkować namiastkę polskości władzom rosyjskim. Równolegle trwały również działania nad przebudową struktury ówczesnego polskiego społeczeństwa szlacheckiego i przemiany go na wzór rosyjski, tzw. dworiaństwa. Zaborczym władzom posłużyło do tego Prawo o szlachectwie z 7 lipca 1836 r.
Według założeń nowa legislacja miała uporządkować sytuację szlachty w Królestwie, jednak prawdziwym powodem była chęć stworzenia nowej warstwy społecznej, całkowicie uzależnionej od władz zaborczych. Prawo umożliwiało otrzymanie szlachectwa dwiema drogami: jedną była służba wojskowa lub cywilna na rzecz zaborcy rosyjskiego, drugą udowodnienie szlachectwa poprzez odpowiednie udokumentowanie swojego pochodzenia. Rozróżnienie dotyczyło także rodzajów szlachectwa, których było od tej pory dwa: dziedziczne i osobiste. To pierwsze można było nabyć poprzez służbę w wojsku (każdy oficer), bądź w korpusie służby cywilnej (urzędnik klasy VI, bądź wyższej), a także otrzymanie orderu zasługi oraz szczególną łaskę monarchy. Szlachectwo osobiste nabywało się poprzez mianowanie na stopień oficerski, przy wyjściu ze służby cywilnej wojskowej, przez cywilną służbę urzędniczą dla urzędników X klasy oraz szczególną łaskę monarszą. Dwie powyższe kategorie dotyczyły nowego szlachectwa. Udowodnienie dawnego pochodzenia szlacheckiego było jeszcze trudniejsze.
Kryteria selekcji osób, które złożyły podania, były bardzo wyśrubowane, szczególnie w przypadku osób, które swój status chciały przywrócić za pomocą udokumentowania pochodzenia swoich przodków. Do tego służyły wiarygodne dokumenty i odpisy z Ksiąg Metryki Koronnej i Litewskiej czy też dawnych Konstytucji sejmowych, a także inne sposoby potwierdzania szlachectwa jak min. Nadanie Orderu Orła Białego lub św. Stanisława, tytułów baronów, książąt, hrabiów itp. Pewnym sposobem potwierdzenia swojego pochodzenia było również posiadanie dowodu pełnej własności przynajmniej jednej wsi przed 1775 r. Nie każdy jednak potrafił wylegitymować się wymaganymi dokumentami.
Wraz z ustanowieniem Prawa o szlachectwie 7 lipca 1836 r., pojawił się również urząd, którego celem miała być weryfikacja wszystkich podań o otrzymanie i potwierdzenie szlachectwa – Heroldia Królestwa Polskiego. Jego decyzje były dwojakie: z jednej strony mógł odrzucić podanie i nie przyznać tytułu szlacheckiego, z drugiej przyjąć wniosek i skierować projekt nowego nadania tytułu do akceptacji na forum Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu. Oprócz tego Heroldia wydawała liczne dokumenty i dyplomy. Jej działalność aktotwórcza polegała na wydawaniu świadectw zatwierdzających dowody szlachectwa, sporządzanie dyplomów szlachectwa oraz utrzymanie i aktualizacja księgi szlachty z całego Królestwa Polskiego. Jednym z jej obowiązków było także sporządzenie herbarza szlachty. W celu usprawnienia działania Heroldii przewidywano powołanie w 8 województwach komisji wojewódzkich deputacji szlacheckich z zadaniem rejestrowania nadanych tytułów szlacheckich we właściwych księgach.
W zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie znajdują się materiały związane z działalnością Heroldii Królestwa Polskiego, w tym piękne dyplomy potwierdzające szlachectwa z zespołów: Spuścizna rodziny Jabłonowskich, Spuścizna Emiliana i Konrada Russyanów oraz Archiwum Łosiów. Oprócz tych niezwykle ciekawych materiałów od strony artystycznej i merytorycznej mamy również, dokumenty związane z wykorzystaniem wiedzy zgromadzonej przez Heroldię w poszczególnych latach jej działalności. W jednym przypadku chodzi o wywód szlachectwa jako niezbędny czynnik związany z ubieganiem się o przyjęcie do Zakonu Kawalerów Maltańskich Stanisława Łosia. W drugim przypadku chodziło o sądowne sprostowanie nazwiska z Wierciński na Wiercieński dla Józefa Wiercieńskiego.
Po działalności Heroldii zachowało się wiele interesujących materiałów, które stanowią bardzo cenne źródło do dziejów ziemiaństwa i szlachty w okresie zaborów, a także nowej szlachty powstałej w wyniku obowiązywania Prawa o szlachectwie. Nie zmienia to jednak faktu, że cała sytuacja była pewnym rodzajem represji popowstaniowych skierowanych przeciwko polskiej szlachcie – najbardziej skoremu do walki żywiołowi polskiemu. Chęć utworzenia nowej na wzór rosyjski, miała na celu wyrugowanie wszelkich nastrojów niepodległościowych i myśli o walce narodowowyzwoleńczej.
Bartosz Staręgowski
Bibliografia:
- T. Demidowicz T., Reforma szlachectwa w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, „Czasopismo prawno-historyczne”, t. 62, 2010, z. 2, s. 145–170.
Źródła archiwalne:
- Archiwum Łosiów, Zbiór „Łosiowianów” Wincentego Łosia, sygn. 283
- Spuścizna rodziny Jabłonowskich, sygn. 1
- Spuścizna Emiliana i Konrada Russyanów (Emilian, właściciel dóbr Teodorówka), sygn. 3
- Archiwum Łosiów, Archiwum Stanisława i Marty z Budnych Łosiów z Niemiec, sygn. 24
- Królewsko-Polski Sąd Okręgowy w Lublinie, sygn. 460